English · 日本語 · Tiếng Việt

There is something faintly improper about opening Mind with love. We are told that Mind is something of a cool gallery of judgement, whereas Love is more the kitchen where the dirty dishes pile up. And yet the neuroscience does not quite oblige: Damasio's patients, who can no longer feel their way through a decision, keep showing us that emotion is not the noisy lodger keeping reason awake; rather, it is reason's first, most reliable correspondent. Without it, we cannot decide. Without it, we cannot care. Without it, we cannot, in any honest sense, learn.

I have been thinking about a particular forgetting that befalls educators — a forgetting so common we mistake it for maturity. Most of us came into our research niches in love. Some line of inquiry once made us late to dinner; some question kept us up reading on a Tuesday with our shoes still on. Then the years arrive, and with them the immediate tasks that gather like weeds: marking, meetings, accreditation, the small administrative humiliations. As the cognitive load rises, the love is folded up in a back drawer. Soon we are producing teaching artefacts that are surface-level, technical, or quietly condescending, because we have crossed that strange invisible line where what once dazzled us is now merely ours, and we begin to mistake our familiarity for our students' tedium. The curse of expertise, it turns out, is forgetting how strange the world looked before we understood it.

This forgetting becomes urgent now, and not for nostalgic reasons. With agentic AI capable of breaking the most technical content into bespoke, perfectly-paced explanations, an honest institution will eventually ask the obvious thing: why retain this trembling, distractible, grief-prone human when an agent answers at three in the morning, never tired, never irritable, never grieving its mother?

The answer, I think, has very little to do with content. The answer is in what Vandana Shiva once called for in Grandmother's Universities. From a grandmother, you do not merely get the recipe; you get the morning she learned it, the war it survived, the daughter it mourned, and the reason it is still on the table. You receive, without ever being assigned, a whole thread of meaning. Sugata Mitra's "Granny Cloud" was an allied gesture: retired women on Skype, reading fairytales to children in distant slums, and feeling, many of them said, more important than ever. They were not delivering a curriculum. They were the curriculum.

What our students need from us, I have come to believe, is not what to care about but the lived shape of having come to care about something. They need to watch a thinking, faltering person explain what they love and why they keep choosing to love it. The heart, bell hooks reminds us, is the only honest beginning of a learning community; and yet it is the very thing the academy is most embarrassed to mention, lest the work appear unserious. Pity. Seriousness without love is merely smugness with footnotes.

I came to this conviction sideways. During the pandemic, I taught myself to be an artist for the small private salvation of keeping my hand and my brain in conversation. There is something my body knew, in those long hours of stitching, that thinking is also a thing one does with the wrist. From there it was a short walk to my doctoral work on the affective dimension of film and television in teaching and learning — the way a well-chosen moving image can build a scaffold the lecture cannot, helping learners attach new knowledge to schemas they did not know they had, while quietly tending the unwanted feelings the medium also stirs. I now use clips in my own teaching, not as ornament, but to show students the logic of love played out in professional settings. A web of love that is also a working method opposite to sentimental.

To open Mind with love is, then, the most rigorous gesture I know. It is to say: before the pros and cons, before the citations, before the rubric, we should allow the mind to learn its own grammar. Call it passion, drive, intrinsic motivation, the call. The names are nothing; the practice is everything. A teacher who has remembered why they began is the only teacher an algorithm cannot replace, because she is teaching the one thing no model has ever been trained on — the long, wayward, embodied apprenticeship of having chosen.

And yet this is not really an essay about teaching. It is an essay about not forgetting, which is, on most days, the harder of the two.

↑ Top

(日本語)

愛という、忘れられた教えの土台

『マインド』を愛から書きはじめるというのは、どこかしら無作法な振る舞いに思われるかもしれない。マインドとは冷ややかな判断の回廊のごときもので、愛のほうはむしろ汚れた皿のたまっていく台所だ、と人は言う。けれども脳科学はそう簡単には頷いてくれない。ダマシオの患者たち——もはや「感じる」ことを通じて決断にたどり着くことのできなくなった人々——が私たちに教え続けているのは、情動とは理性の眠りを妨げる騒がしい間借り人などではなく、むしろ理性のいちばん最初の、いちばん信頼できる文通相手だ、ということなのである。それなしには、私たちは決められない。それなしには、心にかけることができない。それなしには、本当の意味で、何かを学ぶことなど、できはしない。

このごろ私は、教える者にしばしば起こる、ある忘却について考え続けている。あまりにありふれているせいで、私たちはそれを「大人になった」と取り違えてしまうほどの忘却だ。私たちの多くは、自分の研究領域に恋をして入っていった。あるすじみちの探究が、私たちを夕食に遅刻させた。ある問いが、火曜の夜、靴も脱がぬまま本を読みふけらせた。やがて歳月がやってきて、雑草のように寄せ集まる目先の仕事を運んでくる。採点、会議、認証評価、ちいさな事務的屈辱の数々。認知の負荷が増していくにつれ、あの恋心は、奥の引き出しにたたまれて仕舞われていく。そのうち私たちは、表面的で、技術的で、あるいはひそやかに人を見下したような教材ばかりを作るようになる。なぜなら、かつて私たちを目もくらむほどに惹きつけたものが、いまや単に「自分のもの」となるあの不思議な見えない一線を、私たちはすでに越えてしまっていて、自らの慣れ親しみを、学生の退屈と取り違えはじめているからだ。専門性の呪いとは、つまるところ、それを理解する前の世界がどれほど不思議に見えていたかを、忘れてしまうことらしい。

この忘却が、いま、急を要する事柄になっている。郷愁のためではない。エージェント型のAIが、どれほど技術的な内容でも、一人ひとりに合わせた、申し分なき呼吸の説明に砕いて見せられる時代である。誠実な組織はやがて、当たり前の問いを発するだろう——なぜ、この震え、気が散り、悲嘆に暮れがちな人間を雇い続けるのか? 午前三時にも答えてくれる、疲れず、苛立たず、母を喪って嘆くこともないエージェントがいるというのに。 その答えは、私が思うに、内容(コンテンツ)とはほとんど関わりがない。答えは、かつてヴァンダナ・シヴァが『おばあちゃんの大学』で呼びかけたものの中にある。おばあちゃんから受けとるのは、レシピだけではない。彼女がそれを習った朝が、その料理がくぐり抜けてきた戦争が、それが弔ってきた娘が、そしてそれが今もなお食卓にのぼり続けている理由が、まるごとついてくる。何かを課されもしないうちに、あなたは、意味のひと続きの糸を、まるごと受けとっている。スガタ・ミトラの「グラニー・クラウド」も、同じ系譜の試みだった。引退した女性たちが、スカイプ越しに、遠い土地のスラムの子どもたちに童話を読んでやる。彼女たちの多くが、こう語った——これまでの人生のどんなときよりも、自分は必要とされていると感じている、と。彼女たちはカリキュラムを届けていたのではない。彼女たち自身がカリキュラムだったのだ。 学生たちが私たちに求めているのは——と、私はだんだん思うようになった——「何を大切に思えばよいか」ではなく、「何かを大切に思うようになった、その生きられた姿かたち」のほうなのである。彼らが見たいのは、考え、つまずきもする一人の人間が、自分の愛しているものを語り、なぜ自分はそれを愛し続けることを選び続けているのかを、説明する姿である。心こそが、学びの共同体の唯一誠実な出発点である——とベル・フックスは思い起こさせてくれる。にもかかわらず、アカデミアという場所は、それを口にすることをいちばん気恥ずかしく思っている。仕事が真面目さを欠いて見えるのではないか、と恐れて。残念なことだ。愛のない真面目さなど、註釈のついた独りよがりにすぎない。

この確信に、私は横道から辿りついた。パンデミックのあいだ、私は独学でつくる人になった。手と頭を会話させ続けるという、ささやかで個人的な救いのために。何時間も針を運び続けた長い時間のなかで、私の身体は知ったのだ——考えるということは、手首ですることでもあるのだ、と。そこから、教えと学びにおける映像作品の情動的な次元——きちんと選ばれた一本の動く絵が、講義には組めない足場を組み、学習者が自分でも気づいていなかった図式に新しい知識を結びつけるのを助け、同時に、その媒体がかきたてる望まれざる感情を、そっと手当てしてくれること——を巡る博士研究へは、すぐ目と鼻の先だった。いまでは私自身の授業でも、映像のクリップを用いている。飾りとしてではなく、専門の現場で実際に演じられている「愛の論理」を、学生に見せるために。感傷とは正反対のところにある働きの作法としての、愛の網の目を。

ならば、『マインド』を愛から書きはじめるということは、私が知るかぎり、いちばん厳格な所作なのである。それはこう言っているのと同じだ——賛否の前に、引用の前に、評価基準(ルーブリック)の前に、心(マインド)に、自分自身の文法を、まずは学ばせてやろう、と。それを情熱と呼んでもいい。衝動、内発的動機、あるいは「呼び声」と呼んでもいい。名前など何ほどのものでもない。営みこそがすべてだ。なぜ自分が始めたのかを思い出している教師——それこそが、アルゴリズムには置き換えのきかない唯一の教師である。なぜなら彼女が教えているのは、いかなるモデルも、これまで一度として学習したことのないもの——「自ら選びとってきた」という、長く、寄り道だらけの、身体ぐるみの修業のことなのだから。

とはいえ、これは本当のところ、教えることについての文章ではない。これは、忘れないでいることについての文章である。そして大抵の日々において、忘れないでいることのほうが、二つのうちでは、よほど難しいのだ。

↑ Top

(Tiếng Việt)

Đam Mê — Nền Tảng Bị Lãng Quên Của Nghề Dạy Học

Có gì đó hơi lạc lõng khi mở đầu bàn về Tâm Trí bằng hai chữ đam mê. Người ta vẫn hay nghĩ Tâm Trí là một phòng triển lãm thoáng đãng, nơi trí phán xét được trưng bày nghiêm trang; còn Đam Mê thì giống căn bếp hơn, nơi chén bát chất đống chờ rửa. Vậy mà khoa học thần kinh lại không chịu đứng về phía lẽ thường đó: những bệnh nhân trong nghiên cứu của Damasio — những người mất đi khả năng cảm nhận khi đưa ra quyết định — cứ nhắc đi nhắc lại với chúng ta rằng cảm xúc không phải kẻ trọ ồn ào làm lý trí mất ngủ. Ngược lại, cảm xúc chính là người đưa thư đầu tiên, đáng tin cậy nhất của lý trí. Không có nó, ta không thể quyết định. Không có nó, ta không thể quan tâm. Không có nó, ta không thể học được gì.

Tôi đang nghĩ về một sự lãng quên thường xảy ra với những người làm nghề dạy học, một sự lãng quên phổ biến đến mức ta lầm tưởng đó là sự trưởng thành. Hầu hết chúng ta bước vào lĩnh vực nghiên cứu của mình bằng đam mê. Có một câu hỏi nào đó từng khiến ta quên ăn quên ngủ; có một mối băn khoăn nào đó từng giữ ta thức đến khuya đọc sách vào một tối khi giày vẫn còn nguyên trên chân. Rồi năm tháng đến, kéo theo những việc cần làm ngay chất đầy như cỏ dại: chấm bài, họp hành, kiểm định, những chuyện hành chính vặt vãnh bào mòn tinh thần. Gánh nặng tích lũy dần, đam mê bị gấp lại cất vào ngăn tủ. Chẳng bao lâu, ta bắt đầu soạn ra những bài giảng chỉ đụng đến bề mặt, khô khan kỹ thuật, hoặc lặng lẽ coi thường người học, vì ta đã vượt qua cái ranh giới vô hình kỳ lạ đó: điều từng làm ta sửng sốt nay chỉ còn là thứ quen thuộc của riêng ta, và ta bắt đầu nhầm sự quen thuộc của mình với sự chán ngán của học trò. Hóa ra, lời nguyền của sự thành thạo chính là quên mất thế giới trông lạ lẫm ra sao trước khi ta hiểu nó.

Sự lãng quên này trở nên cấp bách hơn bao giờ hết bởi vì khi trí tuệ nhân tạo đã có thể bẻ nhỏ bất kỳ nội dung kỹ thuật nào thành những lời giải thích vừa vặn cho từng người, nhịp độ hoàn hảo, rồi đây những nhà trường thành thật sẽ phải đặt câu hỏi hiển nhiên: tại sao còn cần người thầy run rẩy, dễ mất tập trung, hay lo âu này — khi một cỗ máy có thể trả lời lúc ba giờ sáng, không bao giờ biết mệt mỏi, không bao giờ trải nghiệm hỉ nộ ái ố của cuộc sống con người.

Tôi nghĩ câu trả lời không nằm ở nội dung. Câu trả lời nằm ở điều Vandana Shiva từng gọi là Đại Học Của Bà Ngoại. Từ bà ngoại, ta không chỉ nhận được công thức nấu ăn; ta như được sống lại buổi sáng đầu tiên bà học được nó, năm tháng chiến tranh mà nó đã "sống" qua, người con trai mà nó đã tiễn biệt, và lý do nó vẫn còn trên bàn hôm nay. Ta nhận được một bức tranh sống động đầy ý nghĩa kéo dài suốt cả của đời bà. "Đám Mây Bà Ngoại" của Sugata Mitra cũng là một cử chỉ như thế: những người phụ nữ đã về hưu ngồi đọc truyện cổ tích qua màn hình cho trẻ em ở những khu nghèo xa xôi và nhiều người trong số họ nói rằng chưa bao giờ họ cảm thấy mình quan trọng đến thế. Cái mà họ xây dựng nên và truyền đạt cho con cháu thật ra không phải một chương trình học. Họ chính là chương trình học.

Tôi tin là điều quan trọng nhất mà học trò hiện nay cần từ nhà giáo chúng ta không phải là phải cái gì đáng để đam mê, mà là được hiểu thấu được cái quá trình làm sao một đam mê được hình thành và đơm hoa kết trái. Học trò cần cái cơ hội được quan sát một người trưởng thành đang suy nghĩ, đang vấp váp, giải thích điều mình yêu quý và giải thích lý do tại sao họ vẫn trân quý cái đam mê đó kể cả khi gần cuối đời. Đam mê, bell hooks nhắc ta, là điểm khởi đầu duy nhất thành thật của một lý trí — vậy mà đau đớn thay cái đam mê nhiệt huyết đó lại chính là thứ mà ngành học thuật hiện đại ngó lơ nhiều nhất, giống như sợ rằng công trình sẽ trông kém "kiệt tác" kém nghiêm túc vì người làm bị đam mê che mờ mắt. Đáng tiếc! Sự nghiêm túc không có đam mê chỉ là sự kiêu ngạo có nhiều chú thích mang tính trang trí.

Tôi đến với niềm tin này theo một lối đi vòng. Trong những năm dịch bệnh, tôi tự học vẽ vời thêu thùa, như một cách cứu vãn nhỏ nhoi, riêng tư, để giữ cho bàn tay và đầu óc còn biết nói chuyện với nhau. Có điều gì đó mà cơ thể tôi hiểu được trong những giờ dài ngồi thêu: rằng tư duy cũng là việc người ta làm bằng đôi bàn tay. Từ đó cũng gần giống như luận án tiến sĩ của tôi về chiều kích cảm xúc của phim ảnh trong dạy và học khi cách một thước phim được chọn lọc kỹ càng có thể dựng lên một giàn giáo mà bài giảng không làm được, giúp người học gắn kiến thức mới vào những khung hiểu biết họ không biết là mình đã có, trong khi lặng lẽ chăm chút những cảm xúc không mời mà đến mà phương tiện này cũng khơi lên. Nay tôi dùng các đoạn phim trong lớp học của mình, không phải để trang trí, mà để cho học trò thấy logic của đam mê được diễn ra trong môi trường nghề nghiệp thực. Một mạng lưới của đam mê — đồng thời là một phương pháp làm việc, đối lập hoàn toàn với sự ủy mị.

Mở đầu bàn về Tâm Trí bằng đam mê, vì vậy, là phương pháp lý luận nghiêm túc nhất tôi biết. Trước khi cân nhắc ưu điểm nhược điểm, trước khi dẫn nguồn sách vở, trước khi chấm điểm, hãy để tâm trí học ngữ pháp của chính nó. Muốn gọi điều này là nhiệt huyết, động lực, tiếng gọi nội tâm, sao cũng được. Tên gọi không quan trọng; điều quan trọng là sống nó. Nhà giáo nào có thể ghi nhớ trong nghề lý do vì đâu mình bắt đầu nghề dạy là nhà giáo duy nhất không thể bị thuật toán AI thay thế, vì bà đang dạy điều duy nhất chưa có mô hình nào được huấn luyện để hiểu: cuộc học việc dài lâu, quanh co, bằng xương bằng thịt, của việc đã chọn.

Và dẫu vậy, đây không thực sự là một bài viết về nghề dạy học, mà là bài viết về việc không quên cái nguồn đam mê. Trong cái mưu sinh, nhiều khi cái việc không quên đó còn khó khăn hơn cái nghề dạy học.

↑ Top

References

  • Damasio, A. (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. Putnam.
  • hooks, b. (2003). Teaching Community: A Pedagogy of Hope. Routledge.
  • Shiva, V., in Black, C. (2010). Schooling the World: The White Man's Last Burden. [Documentary film].
  • Mitra, S. (2013). Build a School in the Cloud. TED.
  • Image credit: Photo by razi pouri on Unsplash